متكلمان شيعه را تشكيل مىدادند عبارتند از : هشام بن حكم ، هشام بن سالم ، مؤمن طاق ، محمد بن نعمان و على بن اسماعيل ، كه غالبا اهل كوفه بودند . بدين ترتيب شهر كوفه كه پايگاه مهم شيعيان محسوب مىگرديد ، مركز اصلى كلام شيعه شد . جوّ مذهبى ناهمگون شهر كوفه و حضور نحله‌ها و فرقه‌هاى مختلف شيعى و غيرشيعى ، كه ناخواسته موجب تضارب آراء و انديشه‌هاى پيروان آن‌ها مىگرديد و عالمان شيعى را وامىداشت تا در مقابل پاسخ‌گويى به اقوال و شبهات آنان برآيند ، سبب شد تا كلام شيعه در اين شهر به رشد و بالندگى برسد . جبههء مقابل متكلمان شيعهء كوفى ، معتزليان بصره بودند كه از عالمان بزرگ آن‌ها مىتوان به عمرو بن عبيد بصرى ( م 144 ق ) و عمرو بن بحر جاحظ ( م 255 ق ) و ابو جعفر عبيد الله اسكافى ( م 241 ق ) اشاره كرد . هم‌چنين اسماعيليان و زيديان كه گرايش‌هاى قوى كلامى و اعتزالى داشتند ، در نقطه مقابل متكلمان شيعه قرار مىگرفتند كه غالبا مناظراتى ميان آنان برپا مىشد . بدون‌شك در شكل‌گيرى مكتب كلامى فوق و تكوين آن در عصر غيبت ، برخورد نظرات كلامى معتزليان و آراى فرقه‌ها و نحله‌هاى مختلف اسلامى و غير اسلامى سهم بسزايى داشت و عالمان شيعه ناگزير بودند براى پاسخگويى به حملات و شبهات مخالفان ، كه در اين عصر گرايش‌هاى كلامى و اعتزالى داشتند ، به شيوه و روش خود آن‌ها متوسل شوند ؛ اما بايد توجه كرد كه اين امر دليل بر وامگيرى و تأثيرپذيرى كلام شيعى و متكلمان شيعه از مكتب اعتزال ، چنان‌كه بسيارى از انديشمندان غربى و نيز برخى از مسلمانان باور دارند ، نيست و در حقيقت مبانى كلامى شيعه ، تفاوت‌هاى اساسى با كلام معتزله داشته است . عصر غيبت صغرى ، دوران ظهور طبقهء دوم متكلمان شيعه به شمار مىرود . شهر كوفه همچنان مكتب كلامى خود را حفظ كرده بود ؛ اما با موقعيت علمى ممتاز